Güneş, dünya üzerindeki yaşamın temel kaynağıdır. İnsan, sonsuzluk olarak algıladığı zamanı bile saatlere, takvimlere bölerek, bu yıldıza göre tanımlamaya çalışmıştır.
Sirkadiyen ritmi adı verilen biyolojik saat de ışığa göre işler. Biyolojik saat, günlük döngüdeki fiziksel, zihinsel, davranışsal değişiklikleri ve tekrarları ifade eder. Gün ışığı, çevresel zamanla biyolojik saati uyumlu hale getirir. Gün ışığına göre salgılanan melatonin hormonunun uykuyu düzenleyen etkisinden başlayarak, tüm vücut sistemlerinin çalışma ritmini belirler.
Yaşam kaynağı olan güneşin ultraviyole ışınları ise cilt üzerinde tahrip edici etkilere sahiptir. UV (Ultraviyole) ışınları, bir elektromanyetik radyasyon şeklidir. Işınların büyük bir kısmı atmosfer tarafından filtrelenmeseydi, dünya üzerinde yaşam olamayacak kadar yıkıcı sonuçlar meydana gelirdi.
UV ışınları, dalga boylarına göre üç gruba ayrılır
UV-C ışınları
En yüksek enerjiye sahip en tehlikeli ışın grubunu oluştururlar ama atmosfer tarafından tamamen filtrelendikleri için yeryüzüne ulaşamazlar.
UV-A ışınları
atmosferden neredeyse hiç filtre edilmeden yeryüzüne ulaşırlar. Dünyaya ulaşan UV ışınlarının %95’ini meydana getirirler.
UV-A ışınları, cilt yüzeyini ve cildin alt katmanlarını kapsayan bir etkiye sahiptir. Keratin üretimini gerçekleştiren keratinositlerde, yapısal bozukluklara neden oldukları için cilt yenilenmesini yavaşlatırlar. Fibroblastlara zarar vererek, fibroblastlar tarafından sentezlenen kolajenin ve elastinin üretim hızını düşürürler. Cildin elastikiyetini sağlayan bu proteinlerin yıkımlanmasına da neden oldukları için ciltte kırışıklıklar ve sarkmalar şekillenir.
UV-A ışınları, cildin derin katmanlarında kimyasal tepkimelere neden olarak serbest radikalleri ortaya çıkarırlar. Serbest radikaller, diğer maddelerle reaksiyona girme hızı yüksek molekül gruplarıdır.Lipitlerin ve proteinlerin yapısını bozarakcilt dokusunda hasara yol açarlar.Serbest radikallere karşı, antioksidan savunmanın yetersiz kalması,oksidatif stresoluşturur. Doku hasarını daha da artıran bu durum,erken cilt yaşlanmasıyla sonuçlanır.
UV-A ışınları, immunsupresif bir etkiye sahiptir, yani bağışıklık sistemini baskılarlar. Cilt bariyerinde yer alan ve bağışıklık sisteminin bir parçası olan Langerhans hücrelerinin sayısını ve fonksiyonunu azalttıkları için serbest radikallere karşı yeterli immun yanıt oluşturulamaz.
UV-B ışınları
atmosferdeki ozon tabakası, su buharı, oksijen ve karbondioksit tarafından filtrelenerek, yeryüzüne ulaşan ışınların %5’ini meydana getirirler. Cildin derin katmanlarına inemezler.
UV-B ışınları da keratin üretimi ile cildin onarımını ve yenilenmesini sağlayan, ısıya, ışınlara, sıvı kaybına ve patojenlere karşı bariyer oluşturan keratinositlere zarar verirler. Cilt yüzeyinde, kızarıklık, ağrı, ödem ve kabarcıklar meydana getiren, güneş yanıklarına sebep olurlar.
Güneş ışığına maruz kalan cilt, hızla ve aşırı bir düzeyde nem kaybeder. Kurur ve matlaşır. Hassas ciltlerde, ışınlar nedeni ile güneş alerjisi de görülebilir. Büyük oranda genetik olan güneş alerjisi, bağışıklık sisteminin UV ışınlarına verdiği reaksiyon sonucu oluşur. Güneş alerjisi, ağrılı ve kaşıntılı olan kırmızı renkte lekeler ya da şeritler ile karakterizedir.
Melanositler, ışınların tahrip edici etkilerini azaltmak amacı ile melanin üretimini artırırlar.Melanin, UV ışınlarını emerek cilt dokusunu korumaya çalışır. Ciltte şekillenen bronzluk, bu hiperpigmentasyonun sonucudur. Cilt lekeleri ve cilt tonu eşitsizlikleri de aynı süreçte şekillenir. Melanin, serbest radikallere karşı doğal bir antioksidan görevi de görür.
UV ışınları, cilt dokusuna zarar vererek birçok cilt hastalığına zemin hazırlarlar. Mevcut cilt hastalıklarının seyrini şiddetlendirirler. Mikroorganizmalara karşı da direnci azalttıkları için cilt, enfeksiyonlara yatkın hale gelir.
UV ışınları, serbest radikalleri artırarak oluşturdukları oksidatif stresle ve direkt etkileriyle, DNA hasarına yol açarak cilt kanserine neden olurlar.
Bu ışınların, önemli yararları da vardır. D vitamini sentezini sağlar, kemik gelişimini ve seratonin salınımını desteklerler.
Keratinosit üretimini durdurdukları için, cilt hücrelerinin normalden hızlı bölündüğühastalıklarının tedavisinde kullanılırlar. Fototerapi olarak adlandırılan bu tedavi yöntemi, egzema ve sedef hastalığı gibi cilt sorunlarının giderilmesine yönelik uygulanmaktadır.
UV ışınlarının yarattığı büyük hasarlardan korunmak, güneş kremi kullanarak mümkündür. Yapılan klinik çalışmalar, kış mevsimindeki bulutlu bir günde bile, güneş ışınlarının ciltteki olumsuz etkilerini tespit etmiştir.
Işınların oluşturduğu kırışıklıklar, sarkmalar, lekeler, yanıklar, alerjiler, enfeksiyonlar ve en nihayetinde DNA hasarı ile cilt kanserine neden olan bu büyük tahribat, güneş kremi kullanarak önlenebilir.
Güneş kremlerindeki SPF (Sun Protection Factor) değeri, ürünün UV ışınlarına karşı koruma derecesini gösterir. SPF değeri artıkça, koruyucu etkinlik de artar. Güneş ışınlarının mevsimsel şiddetine ve kişisel cilt özelliklerine uygun koruma faktöründeki güneş kremleri tercih edilmelidir. UV-A ve UV-B ışınlarının her ikisine birden koruma sağlanmalıdır.
Güneş kremleri, bazen telafisi mümkün olmayan cilt sorunları ile o sorunların kaynağı olan güneş arasına incecik bir çizgi çekerek cildi koruma altına alır.
Olası hasarın büyüklüğü ile güneş kremi kullanımının kolaylığı ve elde edilen etkin koruma, cilt sağlığı ve estetiği açısından büyük önem taşımaktadır.